0203 Fort Sint-Filips

Fort Sint-Filips is een van de oudste forten rond Antwerpen: het werd gebouwd vanaf 1584 in opdracht van Spaanse veldheer Alessandro Farnese om samen met het Fort Sint-Marie de Schelde te verdedigen. Beide forten liggen aan weerszijden van de Schelde en werden zo aangelegd dat een zogenaamde drijvende vlotbrug hen met elkaar kon verbinden: de Farnesebrug.

Een keten van maar liefst 32 schepen, met elk twee kleine kanonnen, trok een verdedigingslijn door de rivier en sloot de waterweg letterlijk af. Zo kon de krijgsheer de bevoorrading van Antwerpen dwarsbomen en was er tegengewicht voor de ‘Staatse Forten’ Lillo en Liefkenshoek. De Hoop, een met springtuig volgeladen oorlogsboot sloeg al enkele maanden later een bres in de vlotbrug. Het fort zelf bevatte naast een soldatenkazerne ook woonhuizen en hield ook zonder de vlotbrug een belangrijk strategisch belang na de val van Antwerpen.

Tussen 1870 en 1881 investeerde Henri Alexis Brialmont in de nieuwe omwalling rond Antwerpen. De oude constructie werd vervangen door een nieuw bunkerfort met een uitzonderlijke plattegrond. Tot op de dag van vandaag herinneren de relicten aan de aanblik van weleer: een langgerekt, volledig bakstenen gebouw met drie koepels en een (toen droge) gracht. In elke koepel prijkten twee kanonnen. Aan de oevers verzekerde een stenen kade de verbinding met Fort Sint-Marie aan de overzijde.

Na de bedijkingswerken aan de Schelde  kwam het fort buitendijks te liggen. Vandaag de dag is er van de gebouwen, ondanks de schade, nog veel overgebleven. Alle kamers zijn nog aanwezig. Enkel het noordoostelijke deel werd sterk beschadigd door de terugtrekkende Belgische troepen in der tijd. In de tweede helft van de twintigste eeuw werd het fort gebruikt als stortplaats voor afval uit de nabijgelegen petroleumindustrie. Daardoor is het fort niet meer te betreden. Na sanering zal de site worden afgedekt, zodat het niet langer zichtbaar zal zijn.

Wel kun je het fort van ver bezichtigen wanneer je fietst tussen knooppunt 55 en 95 van de fietsknooppunten als je langs de Schelde naar het noorden fietst.

Alle technische specificaties van het erfgoed in Fort Sint-Filips vind je in deze uitgebreide erfgoedstudie.

De forten rond Antwerpen behoren tot de zogenaamde Staats-Spaanse Linies

De Staats-Spaanse Linies (waar de Staat zich verdedigde tegen de Spaanse aanvallen) zijn de restanten van zestiende- en zeventiende-eeuwse militaire verdedigingswerken die werden aangelegd in de periode van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) tot aan de Franse Tijd (1794).

In de hele regio zijn ongeveer zestig elementen nog heel goed tot redelijk zichtbaar in het landschap, variërend van vestingstadjes tot grote en kleine forten en liniedijken, grotendeels aangelegd in aarde. Dit materiaal was in de regio ruim voorhanden, zodat de fortificaties snel en goedkoop konden worden opgeworpen.

De forten werden aangelegd op strategische plaatsen zoals aan de monding van geulen of hoger gelegen wegen en dijken. Zo oefenden zij controle uit over de omgeving. Wanneer de vijand naderde, werden dijken doorgestoken waardoor hele gebieden onder water liepen. Later werd het onder water zetten meer gecontroleerd aangepakt. Ging het er even rustiger aan toe, dan werden de overstroomde gebieden weer ingepolderd. Die opeenvolging van menselijke ingrepen kunt u met een beetje fantasie nog overal in het landschap zien.

Heel wat forten zijn ondertussen ware landschapspareltjes en belangrijke natuurgebieden geworden. De geërodeerde (aangetaste) wallen en grachten vormen een ideale leefomgeving voor heel wat planten en dieren.

De dubbele fortengordel rond Antwerpen is indrukwekkend en goed gedocumenteerd op http://www.fortengordels.be

 Adres: Scheldelaan, 2030 Antwerpen

meer in havenland

ook een bezoekje waard